09
maart
2018
|
16:00
Europe/Amsterdam

Burgers willen een rechtvaardige energietransitie

‘Bij de energietransitie zitten de problemen niet aan de systeemtechnische kant. Die zonnepanelen worden wel geregeld. Het zit hem in de sociaal-organisatorische kant.’ Jaap Koen Bijma, mede-initiatiefnemer Energiewerkplaats Fryslân, legt uit hoe binnen zijn provincie o.a. democratische modellen voor duurzaamheidsprojecten worden ontwikkeld. ‘Meedoen aan de energietransitie, dat is wat de burger van nu wil. ’Kortom, er is een andere aanpak nodig en daarom: een nieuwe Theory of Change.

In de tijd dat de Energiewerkplaats Fryslân (EWP) werd opgericht (2013) waren in wel honderd dorpen in Friesland allerlei ‘vrijwilligers clubjes’ die zich bezighielden met duurzaamheidsprojecten, op het gebied van milieu, mobiliteit, voedsel. Duurzame energie was in de regio al een populair thema en er waren ook al meerdere lokale energie coöperaties. De provincie financierde via meerdere wegen deze afzonderlijke burgerinitiatieven, toch was Jaap Koen Bijma ervan overtuigd dat dit geld beter kon worden besteed. Initiatiefnemers klaagden erover dat ze voor dezelfde onderwerpen door meerdere maatschappelijke organisaties werden uitgenodigd. ‘Mijn idee was dat al die burgerinitiatieven en maatschappelijke organisaties met elkaar zouden gaan samenwerken en zo ook van elkaar konden gaan leren. Daarom hebben we de EWP opgezet.’

Experimenteren met democratische modellen

Een belangrijke fundamentele gedachte was voor Bijma leidend bij dit initiatief:

‘Mensen zijn niet tegen duurzaamheid. Toch gaat de omslag hiernaartoe vaak moeizaam. Waarom is dat? Omdat niet de burger zelf, maar alleen de overheid of een bedrijf voordeel lijkt te hebben aan de energietransitie. En dat pikken mensen niet meer. Onlangs was er nog een aanvraag van een buitenlandse projectontwikkelaar voor 44 hectare zonnepanelen naast een dorp met minder dan vijfhonderd inwoners. Zoals ik al zei: de tijden zijn echt voorbij dat mensen dit accepteren.

Bovendien: als initiatiefnemers zelf aan het werk gaan met de aanvraag voor een zonneweide zijn ze zomaar een jaar bezig met het vinden van een locatie, de omvang, inpassing, verdeling lusten en lasten enzovoort. Vervolgens moet het plan dan nog langs de gemeenteraad met het risico dat het uiteindelijk niet door kan gaan. Dat werkt heel demotiverend. Veel vrijwilligers gaan daarom ook simpelweg niet beginnen aan een project, en dat is echt zonde! Daarom hebben wij gedacht: Kunnen we dit anders organiseren? Ja, dat kan! En daarmee experimenteren wij nu, samen met de initiatiefnemers, gemeenten en provincie. Het motto van de EWP is: rechtvaardige duurzaamheid dus delen van lusten, lasten en zeggenschap. We oefenen naast bijvoorbeeld financiële en juridische ook met democratische modellen, waarbij de initiatiefnemers samen met bewoners en gemeente invulling geven aan een lokaal democratisch proces.

Bij een aanvraag van bijvoorbeeld een zonneweide, geeft de gemeenteraad vooraf toestemming onder voorwaarde dat het proces op lokaal niveau democratisch verloopt. Zij geven dus het democratisch kader in plaats van een inhoudelijk kader. Dit betekent dat de initiatiefnemers voldoende tijd kunnen nemen voor het informeren, betrekken en samenwerken met bewoners en de direct omwonenden. Wanneer het lukt om er samen uit te komen, is de gemeenteraad dus ook meteen akkoord en kan de vergunning worden aangevraagd. Het gaat er dus niet alleen om dát een vergunning wordt verleend, het gaat er vooral om hóe die verlening tot stand komt. Dit is het model dat wij nastreven!’

energietransitie.png

The Theory of Change

Voor EWP is de grote vraag: Hoe komen we van waar we nu zijn naar die mooie visie op duurzaamheid die we in Fryslân hebben? Bijma: ‘We hebben een idee nodig over hoe we gaan veranderen: een Theory of Change. Kenmerkend aan de werkwijze van de EWP is dat we werken vanuit een netwerkorganisatie, met professionals en ambtenaren en dat we steeds onderweg samen bepalen wat de beste volgende stap is. Daarbij besteden we veel aandacht aan het leerproces. In Fryslân willen we het vooral samen doen met de gemeenschap, de Mienskip noemen wij dat.’

Overheden moeten, volgens Bijma, soms nog erg wennen aan deze werkwijze. ‘Het eist veel flexibiliteit, want je bent voortdurend aan het ontdekken en verder aan het ontwikkelen. Al lerend onderweg, steeds weer nadenken over wat werkt en je aanpak veranderen, als dat nodig is. Het is heel iteratief, dus stapsgewijs, en dynamisch. Dat is niet iets wat overheidsinstanties gewend zijn, zij denken vaak meer in strategische planvorming en bestaande, vastgelegde structuren. In de samenwerking met de initiatiefnemers die meedoen aan de duurzaamheidsprojecten levert dat spanning op. Want initiatiefnemers gaan vaak hard en snel aan de slag en zijn innovatiever. Daarom vind ik het zo mooi dat de provincie Fryslân en een groeiend aantal gemeenten mee durven te gaan in de werkwijze van de EWP. De provincie stopt er aan de voorkant geld in, maar ze weten nog niet wat er aan de achterkant uit komt. Het siert de provincie en de gemeenten dat zij ons het vertrouwen geven en op deze wijze willen samenwerken.

Onze gezamenlijke werkwijze geeft handvatten voor het gebruik maken van de kracht van bewoners in de energietransitie. Dat ziet de provincie ook, ze zien ook dat dat nodig is en willen daarom ook in de toekomst verder met deze manier van samenwerken. Het gaat dan natuurlijk niet om ons, het gaat erom dat die vrijwilligers ondersteund worden.’

Gebruik de gemeenschapsenergie!

De EWP heeft inmiddels na vier jaar een compleet aanbod voor initiatieven ontwikkeld, velen hiervan zijn ook al klaar als instrument binnen de omgevingswet die er aan komt. Van ondersteuning bij samenwerking, visievorming, gemeenschapsvorming tot participatie, besluitvorming en financiëringsmodellen. Er wordt al samengewerkt met provincie, meerdere gemeenten, Bank Nederlandse Gemeenten, Netbeheerders, maatschappelijke organisaties en meer dan zeventig lokale energie initiatieven. Alle ontwikkelde ideeën van de EWP zijn open source en dus gratis beschikbaar voor andere provincies en gemeenten die er meer van willen weten. ‘De kracht zit in de verbinding, in de integraliteit. De EWP brengt de partijen bij elkaar in dienst van de vrijwilligers die, op hun beurt weer, in dienst van het algemeen belang helpen de energietransitie te realiseren.’

Bijma is hoopvol en ziet nog genoeg kansen voor de toekomst: ‘Mijn streven is dat er over twintig jaar een heel ander sociaal organisatorisch model is. Je hoeft niet dan als provincies aanpassingen en maatregelen voor energietransitie op te leggen, de dorpen doen het zelf. Denk vanuit de holistische gedachte waarbij mensen grip hebben op wat er in hun omgeving gebeurt. Gebruik die gemeenschapsenergie!’.